Zazwyczaj rodzic denerwuje się, kiedy jego trzy, czy czterolatek zaczyna się jąkać. Czy są to obawy w pełni uzasadnione?
Częstą dolegliwością, którą zasadniczo
zalicza się do nerwic ruchowych, jest jąkanie. Polega ono na
„przerywaniu toku mowy i charakterystycznym zacinaniu się, zwłaszcza na
spółgłoskach zwarto- wybuchowych (np.: b, p patrz tabelka nr 1).
Jąkanie jest zaburzeniem mowy. Początek jąkania przypada najczęściej na trzeci lub czwarty rok życia, choć nieraz następuje później. Może ono ujawnić się ponownie w okresie dojrzewania.
W czasie, kiedy kształtuje się mowa istnieje duże prawdopodobieństwo,
że może ona ulec (różnym) zaburzeniom. Na rozwój mowy wpływają
następujące czynniki:
- Ogólna ruchliwość dziecka,
- Szybki rozwój słownika i myślenia
Według psychologów, szybciej rozwija się
umiejętność rozumienia mowy niż zdolność wysławiania się, dlatego też
powstaje dysproporcja pomiędzy tym, co dziecko chciałoby powiedzieć, a
tym, co może wysłowić. Dziecko, które reaguje silnie emocjonalnie prawie
w każdej sytuacji, nie potrafi prawidłowo wymówić tego, co zamierza.
Ten mały człowiek jest świadomy, że nie umie płynnie mówić, dlatego też
powtarza wyrazy, aż do chwili zjawienia się właściwego słowa, które nie
sprawia żadnych trudności w mówieniu. Jeżeli zapewnimy dziecku
odpowiednie warunki środowiskowe (zminimalizowanie sytuacji stresowych, nastawienie życzliwe osób, z którymi dziecko ma kontakt społeczny), to zaburzenie mowy zupełnie zanika. Takie zjawisko nazywa się jąkaniem fizjologicznym.
„Podłożem jąkania jest zaburzenie współpracy mięśni krtaniowych, oddechowych i artykulacyjnych”[2],
tak twierdzi medycyna, natomiast logopedia mówi o zaburzeniach
koordynacji pracy trzech narządów: oddechowego, fonacyjnego,
artykulacyjnego.
Zaburzenia pracy aparatu oddechowego
polegają na tym, ze w czasie wdechu i wydechu w przeponie pojawiają się
dodatkowe skurcze mięśni. Dlatego też oddech jest krótki i
nierytmiczny, przerywany. Czasami dziecko mówi na wdechu, w tym
przypadku strumień powietrza jest zatrzymywany.
Nieprawidłowe funkcjonowanie aparatu fonacyjnego charakteryzuje
się tym, że skurcze mięśni fonacyjnych nie pozwalają na rozkurczenie
się więzadeł głosowych. Występują dwa rodzaje zaburzeń fonacyjnych [3]:
- Zaciśnięcie się więzadeł głosowych w ten sposób, że jedno zachodzi na drugie – głos wydobywa się z trudem, przy dużym oporze.
- Brak zwarcia więzadeł głosowych – dziecko mówi szeptem, lub robi długie przerwy w mówieniu.
Zbyt duże napięcie mięśni aparatu artykulacyjnego uniemożliwia właściwe ruchy tych mięśni. Skurcze toniczne (napięcia) powstają przy głoskach zwartych i zwarto-wybuchowych (patrz tabelka 1) np.:
p-p-pan, m-m-ma, k-k-koń.
Inaczej jest przy skurczach klonicznych, dziecko kilkakrotnie powtarza sylaby np.:
ko-ko-kora
Może być tak, że objaw kloniczny przechodzi w objaw toniczny.
U dzieci jąkających się mowa
charakteryzuje się wybuchowością albo monotonnością – cicha, nosowa.
Często przy objawach tonicznych występują ruchy pomocnicze, które
wspomagają i wyzwalają mowę np.: szarpanie ubranka(guzika), stukanie
nogą, kręcenie głową itp. Powyższe przykłady pokazują, w jaki sposób
dziecko przygotowuje się do wyartykułowania pierwszego dźwięku. Nie
tylko współruchy wyzwalają mowę, ale również dźwięki pomocnicze:
- Mruczenie
- Przydechowe samogłoski (aaa, yyy, eee)
- Sylaby (no, no)
- Całe wyrazy (tzw. protezy) np.: a więc, a więc
Dzięki dźwiękom wyzwalającym mowa jest ciągła i bez wtórnych zablokowani.
Przyczyny jąkania są bardzo zróżnicowane. Jąkanie pozostaje w ścisłym związku ze stanem lękowym i z napięciem oczekiwania sytuacji,
w której trzeba przemówić. Niekiedy jest one sprężone z innymi objawami
nerwicowymi, np.: z moczeniem nocnym, stanami lękowymi. Na przyczyny
jąkania składają się też czynniki biologiczne, psychologiczne i
społeczne.
Do czynników biologicznych zalicza się
dziedziczność, dziedziczy się nie samo jąkanie, ale niepełnowartościowy
system nerwowy, niską sprawność ruchową oraz chwiejność układu
wegetatywnego.
Dzieci jąkające się wykazują dużą
ruchliwość (hiperkinezję), albo skrajną powolność (hypokinezję), lub
niewielkie zaburzenia ruchowe.
Zapraszam,
Paidalogos1 tabelka nr 1
2.Mała Encyklopedia Medycyny, PWN, Warszawa 1979
[3] G. Demel, Elementy logopedii, WSiP, Warszawa 1977, s.47
[4] Logopedia, Uniwersytet Opolski, Opole 1999, s.468